16 KASIM, PAZARTESİ, 2026

İz Bırakmaya Çalışan Bir Hikâye: “Pera’da Bir Lola”

Pera’da Bir Lola oyununun yazarı ve oyuncusu Pınar Göktaş ile Lola’nın yolculuğunu, görünür olma arzusunu, müziğin ve seyircinin hikâyeye kattıklarını konuştuk.

title_image

1921 yılının Pera’sında, hayatta kalmaya ve kendi hikâyesini var etmeye çalışan bir kadının izini süren Pera’da Bir Lola, kabare kültürünün sunduğu imkânlarla geçmişin hafızasını bugüne taşıyor.

Pera’da Bir Lola’nın yolculuğu nasıl başladı? İlk fikir aklınıza ne zaman ve nasıl düştü?

Bir gün danstan bir arkadaşım, ilgimi çekeceğini düşünerek Zafer Toprak’ın “Raks'tan Dans'a Erken Cumhuriyet” isimli makalesini gönderdi bana. Afro-Amerikalıların Harlem’e gelişi, orada o kültürü yaşatması ve cazın doğduğu toprakların hikâyesiyle ilgili çok fazla kaynak okumuştum; o dönem ilgimi çektiği için bakıyordum. Ama aynı dönemde bu topraklarda ne olduğuna dair çok fazla bir bilgim yoktu, konunun buradaki yansımasının nasıl olduğunu bilmiyordum. Bu yüzden buraya dair bir şeyler okumak çok ilgimi çekti. Çünkü “dance craze”, yani “dans humması” diye geçiyor; dans, gençlerin arasında kıtalara öyle bir yayılıyor ki... Bizde Çarliston diye bilinen Charleston dansı, Osmanlı’da bir dönem insanlar kollarını bacaklarını sakatlamaya başladığı için yasaklanıyor mesela. Gazetelerde dansın kadınların doğurganlığını düşüreceğine dair yazılar çıkıyor. Bu durum çok ilgimi çekti; o dönem burada olan, biraz Beyoğlu’nun arka sokaklarında yaşayan ve buranın yabancısı olan, yani “outsider” bir karakterin hikâyesini yazmak üzere notlar almaya başladım. Karakteri kurgularken hep ilgimi çeken tiplerden ilham aldım: Chicago Müzikali, Cabaret’deki Sally Bowles ya da Gangs of New York’taki Cameron Diaz’ın karakteri gibi... O tekinsiz kadınlar hep ilgimi çekerdi. Lola Schönheit de biraz onların hepsinin birleşimi gibi bir karakter oldu. “Schönheit” soyadı Almancada “güzellik” anlamına geliyor; aslında kendine taktığı bir isim bu, kendini öyle takdim ediyor. Karakteri tam bu işgal İstanbul’una, işgal Pera’sına attım. Osmanlı’nın ilk caz kulüplerinden biri olan Maksim’in açılışında yer alıyor. Hatta ilk revizyonlardan birinde bir ara yolu Mustafa Kemal ile de kesişiyordu, sonra onu çıkardık. Metinde çok fazla revizyon yaptık ve en son hâline yönetmenim Buket Gülbeyaz’la beraber karar verdik. Ortaya; dört müzisyeninin bana oyunda eşlik ettiği, seyircilerin oyunun bir parçası olduğu eğlenceli bir kabare çıktı. Benim hayallerimin bile ötesinde bir şeye dönüştü. Yolculuğuna hâlâ da devam ediyor. Oyunun ikinci sezon açılışını Almanya Mülheim’da, Theater an der Ruhr’da yaptık. Kasımda ise İzmir, Ankara, Eskişehir ve İstanbul oyunlarını kapsayan bir turneyle devam ediyoruz.

Oyunda, 1921’de Avrupa’dan Pera’ya savrulan bir kadının hikâyesini, hayatta kalma mücadelesini izliyoruz. Bunu izlerken müzik, mizah, seyirciler ve birçok unsur da aslında ona eşlik ediyor. Kabare formu nasıl ortaya çıktı ve sizce o fikir hikâyenin anlatış biçimine, karakterin dünyasına, anlattıklarına, mücadelesine nasıl bir form sağladı?

Burada yönetmenim Buket Gülbeyaz’ın katkısı çok önemli. Hikâyeyi kabare türünde hayal ederek sahneye aktardı ve bu türün imkânları da hikâyeyle çok örtüştü. Bugünün dünyasına bakınca, aslında tarihte ekonomiler ne zaman dibe batmışsa kabare parlak zamanlarını yaşamış. Kabare türünün, eğlenme ve dâhil olma ihtiyacıyla çok ilişkili olduğunu düşünüyorum. Çünkü normalde bir oyun izlediğinizde size bir hikâye anlatılıyor ve siz o ana şahit oluyorsunuz. Ama kabarede daha uç noktalara gidilebiliyor. Her şeyin aslında daha direkt, grotesk ve aşırı olduğu; seyircinin kalkıp dâhil olabildiği, müzikli, alışılmış bir tiyatro sahnesi sessizliğinde geçmeyen, insanların yiyip içtiği bir tür bu. Çoğunlukla caz kulüplerinde ve performans mekânlarında oynuyoruz.

Kabarenin kendi doğasında barındırdığı seyircinin reaksiyonları, oynadığınız, sahnelediğiniz mekânın ruhu, zaman zaman da sizin sahnedeki hareketinizi biçimlendiren şeyler oluyordur diye tahmin ediyorum. Metni yazarken ve oyunu prova ederken sahnede olan bitenin ne kadarını hayal ettiniz? Mekânın, seyircinin değişkenliği ve tüm bunların size olan katkısına dair aklınızda nasıl bir tahayyülünüz vardı? Şu an nasıl ilerliyor?

Bunu hiçbir zaman tam olarak bilemiyorsun. Nasıl birileri gelecek, nasıl bir ruh hâlinde olacaklar? Gelirken taksiciyle ne yaşadı, dönüşte acelesi var mı, nasıl bir gün geçirdi? Bir sürü şey aslında seyircinin psikolojisini, dolayısıyla sahneyi ve o geceki performansı çok etkiliyor. Ama şöyle söyleyebilirim: Oyunda benim seyircileri sahneye çıkardığım anlar var. Her oyunda beni en çok heyecanlandıran anlar bunlar, çünkü tamamen tahmin edilemez bir süreç. Birkaç oyundur bu anlarda biraz daha geri çekilmeye ve seyirciye daha çok alan bırakmaya başladım. Ve bu gerçekten işe yarıyor!

  1. 1
  2. 2

Lola, hikâyesini anlatırken seyirciyle kurduğu ilişkiyle onları bir dinleyici olmaktan çıkarıp birer tanık ya da hikâyesinin parçası hâline getirmeye çalışıyor. Anlattığınız ve sahnelediğiniz hikâyede seyirciyi nasıl konumlandırmak istiyorsunuz?

Lola karakteri etkilemek isteyen, etrafına kendini hayran bırakmak isteyen biri; ama bunu isterken de “Hayran değilsen de senin zevksizliğin” diye çemkirebilecek bir yapısı var. O yüzden hikâyesini anlatacak birilerini bulmuşken onlara, “Durun, şimdi ben size çok acayip bir şey anlatacağım; dinle, dinle bak,” diyerek onları bir geminin içinde adeta esir alıyor. Çünkü etrafı hep kolluyor; eğer boş bakan ya da dikkati dağılan birini görürse oyunu durdurup “Bende misin? Bir şey anlatıyorum, dinlesene,” diyebiliyor. Tabii ki yine tatlı bir yerden yapıyor bunu; aslında onay almak, yani onları hikâyesinin içine çekmek istiyor.

Lola geçtiği sokakları, yaşadıklarını anlatırken aslında toplumsal belleğe ve kent hafızasına dair de çok fazla çıkarımda bulunabiliyoruz. Onun yaratım sürecinde kentle, toplumla kurduğu ilişkiyi nasıl tasarladınız? Ve onun etrafında, yani Zafer Toprak’ın kitabından bahsettiniz; başka başka nerelere baktınız, nerelerden beslendiniz?

Bulduğum her şeyi okumaya çalıştım. O döneme dair gayri resmî tarihi anlatan çok fazla yazılı kaynak yok maalesef. Zafer Toprak’ın Erken Cumhuriyet ve öncesine dair kitaplarını okudum. Hatta ben oyunu yazarken Zafer Hoca’yı kaybettik; kendisini davet edebilmeyi, oyunu izlemesini ve sonrasında fikirlerini paylaşmasını çok isterdim, ne yazık ki olmadı. Onun dışında tarihçi Ceren Sungur’un “Tarih Obası” adında bir YouTube kanalı var; oradaki yayınlardan çok beslendim. Gayri resmi tarihe, insanların günlük alışkanlıklarına, kadınların yaşantısına, rutinlere, inanışlara ve korkulara dair derya deniz bir kaynak sunuyor. İlgilenenlere de kesinlikle tavsiye ederim, kendisini severek takip ediyorum. Yazım sürecinde bana çok yardımı dokundu. Tabii bir kısmı da kurgu; yani hayal gücümün ve tüm bu bilgilerin kafamda birleşmesiyle oluştu. Oyunda kurgusal unsurların yanında Nezihe Muhittin ve Frederick Bruce Thomas gibi gerçek karakterler de yer alıyor. Frederick Bruce Thomas’ın hayatının anlatıldığı Siyah Rus kitabı, hikâyenin çerçevesini belirlememde bana çok ciddi katkı sağladı diyebilirim.

Hikâyenizin belli bölümlerinde Lola, gemide karşılaştığı insanlar ve yaşadıklarını anlattığı mekânlar üzerinden kendine duraklar veriyor. O duraklar nasıl belli oldu? Avrupa’dan Pera’ya gelene kadar seçtiğiniz duraklar hikâyeye dair neler söylüyor? 

En başlarda hayalim, Berlin’den gelen bir “flapper” kızın hikâyesiydi. Sonra nereden geldiği konusunu daha ucu açık bıraktık; bu kız acaba Balkanlar’dan mı geliyor, bu tam nerenin aksanı, orası biraz belirsiz. Hani bir yere gidersiniz, örneğin Kıbrıs’a gidersiniz ve bir hafta sonra biraz oranın ağzıyla konuşmaya başlarsınız; ya da Diyarbakır’a gidersiniz, hemen tonlamasını kaparsınız... Kimi insan yerel halktan bir şeyler kapmayı çok sever, o özel deyişleri merak eder ve hemen o tarafa doğru bir yatkınlığı olur. Lola da öyle, gittiği yerde hemen oralı gibi davranıyor; o yüzden tam olarak nereli olduğunu bilmiyoruz. Kriminal bir olay sonrasında, bir tren yolculuğuyla en son Balkanlar’dan Pera’ya geliyor. Tek bildiğimiz bu.

  1. 1
  2. 2

Müzikle kurduğu ilişki, kabare kültüründeki o dansın, müziğin ona eşlik etmesi... Lola, kendi adımlarını duymaya çalışan bir karakter; ben hep onu hissettim. Aslında yaşadıklarını anlatarak bir iz de bırakmaya çalışıyor, belki de sadece hikâyesini kendine hatırlatmaya çalışıyor. Lola karakterini düşündüğünüzde sizce Lola bu hayattan ne bekliyor? Hatırlanmak mı, ait hissetmek mi, yerini bulmak mı? Nedir tam olarak bu aradığı şey?

Aslında bunu yazarken hep kendimin çok dışında bir şey kurguladığımı düşünmüştüm. Ama günün sonunda öyle olmadı; kendimle bir sürü şeyin çok benzer olduğunu fark ettim. Daha önce yazdığım tek kişilik Öyle Şeyler Yalnızca Filmlerde Olur oyunu vardı mesela, o çok otobiyografik bir hikâyeydi. Lola’da ise tamamen farklı bir şeye niyet ederek yola çıkmıştım. Fakat günün sonunda ben de bir sanatçı olarak bu hayattan ne bekliyorum ne yapmak istiyorum, on ya da yirmi yıl sonra nasıl hatırlanmak istiyorum diye aklımın bir yerinde hep düşünüyorum. Bence Lola iz bırakmak, hatırlanmak istiyor; evet, aslında güçlü bir etki bırakmanın peşinde. Hikâyesinin en başında da seyirciye, “Benim adımı unutmayın; çünkü sonrasında bir yerlerde duyacaksınız ve ‘O bizimle konuşmuştu, şöyleydi, böyleydi,’ diyeceksiniz. Bakın, o yüzden benimle iyi geçinin,” diyor. Sosyoekonomik sebeplerle toplumun en alt katmanına itilmiş ve oraya ait bir karakter olarak Lola, aslında sadece sesinin duyulmasını istiyor.

Oyunun sosyal medya hesaplarını incelerken oyunun içinde geçen; “Gelenler, gidenler, onları karşılayanlar, vedalaşanlar... Herkes daha iyi bir hayatın hayalini kuruyor.” diye bir alıntı gördüm. Lola için daha iyi bir hayat ne demek?

Lola fakirlikten gelen, çok yoksul bir ortamda büyümüş ve bu koşullarda yaşamaya alışmış biri. O yüzden kendini bir hamam böceği gibi hissediyor; her zaman hayatta kalmanın bir yolunu buluyor. “Öldü zannedersin ama yaşar,” felsefesi tam olarak buradan geliyor. Bugün artık, bir radyoaktif saldırı olsa bile hamam böceklerinin hayatta kalacağını biliyoruz ya; Lola da tam olarak öyle. Bütün bu yoksulluğun yanında Lola aslında biraz da iştahlı ve açgözlü biri, yani hep daha fazlasını istiyor. İnci küpeler, ipek kumaşlar, yumuşak kıyafetler ve kuş tüyü yataklar hayal ediyor. “Dünyanın güzelliklerini biraz da biz tadalım,” diyen biri o. Aslında sadece “yaşamak” istiyor. Sosyal olarak daha üst sınıfların o dertsiz tasasız hâlinin, o gündelik ve hafif akışın nasıl bir his olduğunu anlamak, biraz da o tarafın tadına bakmak istiyor.

Biraz nostaljik bir tat arayışımız var; çünkü etrafımızda ve dünyada çok fazla kötü giden şey olduğunu görüyoruz. Dolayısıyla bunlarla baş edebilmek ya da en azından bir süreliğine unutabilmek için böyle bir nostalji arayışı, geçmişe gitmek, oralardan bir şeyler çıkarmak ihtiyacı doğuyor bizde. Geçmişten bir şeyi, bir formu devam ettirmek, bir kültürü, geleneği sürdürmek konusunda bir misyonunuz var mı? 

Bence bu biraz tuzaklı bir yaklaşım; yönetmenim Buket’le özellikle buradan kaçmaya çalıştık. Tanıdıklık hissinin insanı rahatlattığı kesin; örneğin bir doksanlar gecesinde Çelik şarkısı söylemek de böyle bir şeydir. Oradaki herkes o şarkıyı bilir ve bağıra bağıra eşlik eder. Bu durum hepimize iyi gelir, kendimizi güvende hissettirir. 1920’lerde geçen bir hikâyede kadın karakter çok daha bedbaht ya da daha romantik ele alınabilirdi. Bu da bir tercihtir ve şüphesiz onun da başka bir etkisi olurdu. Yani biz bir anda seyirciyle avaz avaz “Üsküdar'a Giderken”i söyleyebilirdik ve bu da herkese çok iyi gelebilirdi. Ama Buket’le daha yeni ve beklenmedik seçeneklerin peşinden gitmeyi arzuladık. Bu yüzden oyundaki şarkıların hepsi sadece bu oyun için özel olarak yazıldı ve bestelendi. Buket’le birlikte, hikâyenin ve atmosferin seyirci için çok daha tahmin edilemez olmasını istedik.

  1. 1
  2. 2

Orkestrayla nasıl bir çalışma biçiminiz var? Onlar da zaman zaman müziklerin dışında oyuna dâhil oluyorlar; bir şeyler oynuyorlar, performe ediyorlar. Onlarla nasıl bir ilişkiniz var?

Sahnede bana eşlik eden dört müzisyen var. Onlar orada sadece birer müzisyen olarak değil, aslında birer oyuncu olarak da varlık gösteriyorlar. Süreç ilk başladığında, bence onlar da oyunun içine bu kadar dâhil olacaklarını tahmin etmiyorlardı.

Oyunun her sahnelenişinde seyircinin reaksiyonları ve mekânın kendisinin değişmesiyle çok fazla değişen, dönüşen, şekillenen bir yapısı var diye tahmin ediyorum. İnteraktif bir yapıda olduğu için oyunun sürekli değişmesi, dönüşmesi ve her seferinde bir yenilenme halinin olması, o reaksiyonlara göre neyin çalışıp neyin çalışmadığını görmenizi sağlıyordur. Kabare kültürünün getirdiği bu dinamizm, yaratıcı sürecinizi nasıl besliyor?

Seyirci bazen sahnede o kadar beklenmedik bir şey söylüyor ki “Bunu kesinlikle oyuna dâhil etmeliyiz,” diyoruz ve sonrasında Buket’le onun üzerine çalışıyoruz. Evet, tabii ki sadık kaldığımız ana bir metnimiz var; oyunun nereden başlayıp nereye gideceği çok net belli. Ancak özellikle seyirciyle kurduğumuz etkileşimlerde yeni ve heyecan verici bir malzeme yakalarsak onu oyunun bir parçası olarak tutmaya çalışıyoruz.

Oyunun anlattığı yaşam mücadelesi 1920’lerde geçiyor olsa da aslında bugün hepimizin uğraştığı; bir yere ait olmak, tutkusunu gerçekleştirebilmek, o tutkuyla yaşayabilmek ve hayatta kalabilmek gibi temel meseleleri barındırıyor. Tüm bunlar bugün de yüzleştiğimiz evrensel sorunlar. Oyunun, günümüzün yaşam mücadelesine dair neler söylüyor?

Bana şu çok büyüleyici geliyor: İnsan her zaman sadece kendi yaşadığı döneme odaklanıp en zor zamanların bunlarmış gibi hissediyor. Oysa binlerce yıl öncesine ait kadim yazıtlarda, taşların üzerine “Artık her şey bitti, dünyanın çivisi çıktı, her şey çok kötü,” gibi serzenişlerin kazındığını görüyoruz. Dünyanın sonunun geldiğini düşünen her nesil, en kötü dönemin kendi dönemi olduğuna inanıyor. Fakat aslında her dönem kendi içinde benzer sancıları barındırıyor. Bu gözle bakınca, dünya tarihi açısından 1921 yılı da aslında çok zor bir dönem. Muhakkak güzel şeyler de yaşanıyor ama bir yanda savaşlar, çok ciddi bir ekonomik kriz ve azınlıklara yönelik korkunç baskılar varken diğer yanda eğlence kültüründe muazzam bir patlama yaşanıyor; zengin ile fakir arasındaki makas giderek açılıyor. Dolayısıyla o dönemin ruhunun günümüzle pek çok açıdan birebir örtüştüğünü düşünüyorum. Hatta metnin ilk revizyonlarından birinde bu paralelliğe daha uzun bir paragraf ayırmıştım. Şunu fark etmek bile çok sarsıcıydı: Benim oyunu yazma sürecim dört yıl sürdü ve bu dönem tam olarak Ukrayna-Rusya Savaşı nedeniyle Rusya’dan insanların buraya göç ettiği döneme denk geldi. 1921’de de yine benzer şekilde, Rusya’da çarlık yıkıldığı için buraya geliyorlar, onlara “Beyaz Rus” deniyor ve burada kendilerine yeni bir hayat kuruyorlar; yani bir sürü tarihsel detay birbiriyle örtüşüyor. Bu açıdan insan dünya tarihine biraz uzaktan bakınca, farklı formlarda da olsa ana temaların hep aynı kaldığını, her dönemde bir şeylerin tekerrür ettiğini görüyor. Bu da insanlığın değişmeyen, acı bir gerçeği galiba.

*“Pera’da Bir Lola” oyununu 18 Ocak 2027 tarihinde Beyoğlu Bova Jazz Club’ta, 28 Ocak 2027’de ise Ataşehir DasDas’ta izleyebilirsiniz. Diğer tarihler için @peradabirlola Instagram hesabını takip edebilirsiniz.

Geldanlage