“Dokuma İnsanı Biraz Yavaşlatıyor, O Ana Getiriyor”

Sanatsal pratiğinin merkezinde dokumanın yer aldığı Desire Moheb-Zandi, Galerist ile A.R.C. (A Residence of Creation) iş birliğinin ikinci misafir sanatçısı olarak geçtiğimiz eylül ve ekim ayları arasında üretimlerini Kapadokya’da sürdürdü. Berlin’de doğup Adana’da büyüyen Desire Moheb-Zandi, Türk, İran ve Özbek kökenlere sahip bir sanatçı. Ağırlıklı olarak dokuma tezgâhında çalışan Moheb-Zandi, doğal lifleri, ileri dönüştürülmüş iplikleri ve alışılmadık malzemeleri bir araya getirerek kimlik, bellek ve kültürel mirası araştıran soyut, dokunsal kompozisyonlar üretiyor.

Seninle de güzel bir hikâyemiz var. Birbirimizi Instagram’dan takip ediyorduk. Bir gün Adana’da kök boya ustası ararken mesajlaşmaya başladık, derken telefonda çat diye konuşmaya başladık! Herhalde bir saat boyunca kilim, yün, dokuma ve halıcılığın geleceği üzerine sohbet ettik. Henüz yüz yüze tanışmamıştık bile! Sonra ben, Uşak’tan el eğirmesi yün bulup Antalya’da bir kök boya ustasıyla doğal boyama yapmak için yola çıkalım hadi dediğimde hemen tamam dedin. Sen de bu yolculukta bağlantıları kurup doğru insanlara ulaşmama yardımcı oldun. Bu konularda aynı tutkuyu paylaşıyoruz, aynı frekanstayız. İşlerimi uzun zamandır takip ediyor olman da beni ayrıca duygulandırdı.

Soruna geri döneyim… Anneannem beni büyüttü. Küçük dokumalar yapardı; sürekli bir şeyler diker, örer, tamir eder, eskiyen şeyleri yeniden hayata döndürürdü. Çocukluğum Türk kilimleri, dedemden gelen Özbek ikat kumaşları ve babamın İran’dan getirdiği, özel günlerde kullanılan renkli ve işlemeli kumaşların arasında geçti. Evimizde tekstil her zaman hayatın doğal bir parçasıydı. Anneannemin elleriyle bir şeyleri nasıl dönüştürdüğünü izleyerek büyümek, malzemelere ve dokunmaya karşı duyarlılığımı çok erken yaşta şekillendirdi. Onu düşündüğümde aklıma kocaman kalbi, sıcacık sarılmaları ve o zeki, muzip gözleri geliyor.

İlk dokumamı ise 2014 yılında, New York’ta Parsons’ta okurken küçük bir dokuma tezgâhında yaptım.

Australian Tapestry Workshop’a gitmek uzun zamandır hayalimdi. İlk kez 2018’de başvurmuştum ama o zaman kabul edilmemiştim. Yıllar sonra, 2026’da Hancock Fellowship International Residency’ye seçilmek benim için çok özel bir şeydi. Üstelik tam da atölyenin 50. kuruluş yılına denk geldi!

Atölyenin kendisinde gerçekten büyüleyici bir şey var. İçeri girdiğimde her yerde rengârenk yünler, devasa dokuma tezgâhları ve birbirinden güzel dokuma örnekleri vardı. İpliklerin hepsini kendi atölyelerinde boyuyorlar; öyle çok renk ve ton var ki insan saatlerce sadece onlara bakabilir. Her rengin, her tonun arkasında ayrı bir emek ve bilgi var. Bence orası başlı başına büyük bir ustalık dünyası.

Bir de yıllarını dokumaya vermiş ustalarla aynı ortamda olmak, onları çalışırken izlemek, sohbet etmek ve deneyimlerini dinlemek benim için çok kıymetliydi. Her gün yeni bir şey öğreniyordum. Heather’la bitkisel boyalar üzerine çalışmak, Avustralya’ya özgü bitkileri tanımak ve Avustralya yünleriyle denemeler yapmak da deneyimin çok sevdiğim bir parçasıydı.

Sanırım beni en çok etkileyen şey, dokumanın orada hâlâ yaşayan, paylaşılan ve sürekli gelişen bir gelenek olduğunu görmek oldu. Böyle bir ortamın içinde bulunmak hem kendi pratiğime hem de dokumaya bakışıma yeni kapılar açtı.

Anadolu’ya böyle bir yolculuk yapmayı uzun zamandır hayal ediyordum. 2025 yazında sonunda annemle ve seninle birlikte yola çıktık. Dolunayın altında başlayan bu yolculukta Uşak’ta halı atölyelerini gezdik, el eğirmesi yünlerin peşine düştük. Ardından Antalya’ya geçtik. Orada dört gün boyunca bir kök boya ustasıyla doğal boyama üzerine çalıştım. Bitkilerden renklerin nasıl ortaya çıktığını, yünün nasıl dönüştüğünü ve bu bilginin nesilden nesle nasıl aktarıldığını yakından görmek beni çok etkiledi.

Bu yolculuk boyunca aklımda hep aynı sorular vardı: Geleneği nasıl ileri taşıyabiliriz? Özünü korurken değişmesine ve gelişmesine nasıl alan açabiliriz? Bütün bunları yaparken doğayla ilişkimizi nasıl koruyabiliriz?

Earth Remembers biraz da bu soruların içinden doğdu. Uşak’tan gelen el eğirmesi yünleri, Antalya’da bitkisel yöntemlerle boyadığımız lifleri, Fransa’da rejeneratif tarımla yetiştirilen kenevir kumaşlarını ve İtalya’daki bir tekstil fabrikasından gelen geri dönüştürülmüş iplikleri aynı yüzeyde buluşturdum. Farklı coğrafyalardan gelen bu malzemelerin her biri kendi hafızasını ve hikâyesini taşıyor. Benim için geçmişle bugünü ve farklı kültürleri birbirine bağlıyorlar.

Kapadokya’daki Galerist x A.R.C. Residency’de de bu araştırmayı sürdürdüm. Yanımda dokuma tezgâhımı ve malzemelerimi götürdüm ama ne yapacağımı önceden planlamamıştım. Bulunduğum yerin beni yönlendirmesini istedim. Vadiler, kaya oluşumları ve sürekli değişen ışık zamanla işlerime sızdı. Halı ve kilim dükkânlarını gezerken Kayseri ipekleriyle tanıştım; renklerine ve parlaklıklarına bayıldım. Bu ipekleri, geçen yaz Uşak’tan bulduğum el eğirmesi yünlerle ve Antalya’da bir kök boya ustasıyla birlikte doğal yöntemlerle boyadığımız yünlerle bir araya getirdim.

Kapadokya’da beni en çok etkileyen şeylerden biri, bu coğrafyanın kendine özgü frekansı oldu. Kendimi hep bir deniz kızı gibi düşünürdüm ama iç kesimlerde, toprağa bu kadar yakın olmak bana bambaşka bir enerji verdi. Bir yandan da burası bana her anlamda çok yakın hissettirdi. Çukurova’da, Toros Dağları’nın gölgesinde büyüdüm. Türk, İranlı ve Özbek köklerimle birden fazla kültürü içimde taşıyorum. Yüzyıllar boyunca farklı kültürlerin, dillerin ve inançların bir arada yaşadığı bu coğrafyada kendimden çok şey buldum. Ülkemizin ne kadar güzel ve zengin bir kültürel mirasa sahip olduğunu yeniden hissetmek aklımı başımdan aldı. Kapadokya’ya âdeta âşık oldum; sanki hem çok uzaklara gitmiş hem de eve dönmüş gibiydim.

Kapadokya’da dolaşırken karşılaştığım dilek ağaçları beni çok etkiledi. İnsanların bir dilek tutup ağacın dallarına bir kumaş parçası bağlaması, o dileği oraya bırakması çok güzel. Çok eskiden beri süregelen bir gelenek bu. Birbirini hiç tanımayan insanların umutlarının aynı ağacın üzerinde buluşması fikrini çok sevdim

Ben çoğunlukla tezgâhın başında tek başıma çalışıyorum. Burada ise herkesin kendi elleriyle bir şeyler eklediği, birlikte büyüttüğümüz bir iş vardı. Herkesin dokunuşu, ipliği yerleştirme biçimi farklıydı. Bence güzelliği de buradaydı. Birçok elin bir araya gelip tek başımıza yapamayacağımız bir şeyi ortaya çıkartmasında çok büyük bir güç var.

Bir yandan dokuduk, bir yandan sohbet ettik. Kasnağın etrafında bir araya gelmek, birlikte bir şey yapmak çok güzeldi. Dokumanın böyle bir tarafı da var; insanı biraz yavaşlatıyor, o ana getiriyor. Herkes kendi ritmiyle bir şeyler ekledi, dokuma da sohbetlerle birlikte büyüdü. Gecenin sonunda neredeyse dokuyacak yer kalmadı! Bunu görmek beni çok mutlu etti. Benim için sadece ortaya çıkan iş değil, birlikte geçirdiğimiz zaman da çok kıymetliydi. Herkes kendinden küçük bir şey bıraktı ve sonunda hepimizin parçası olduğu bir dokuma ortaya çıktı.

İstanbul benim için çok özel bir şehir. Koç Üniversitesi’nde okudum, üniversite yıllarımın önemli bir kısmı orada geçti. Sonrasında New York’a taşındım ve hayatım beni farklı ülkelere, şehirlere götürdü. Ama Türkiye’den hiç kopmadım; çocukluğumun geçtiği, ailemin yaşadığı Adana’ya hep döndüm. Daha önce İstanbul’da bir grup sergisinde işlerim yer almıştı ama bu kez bir residency sürecinin ardından ürettiğim işleri bir arada sunmak benim için çok daha kişisel bir deneyim. Yıllar içinde farklı şehirlerde üretip işlerimi dünyanın çeşitli yerlerinde gösterdikten sonra, üniversite yıllarımın geçtiği İstanbul’da bu kez kendi işlerimi bir arada sunmak benim için çok anlamlı.

Ben düşünürken genellikle böyle kutular ve ayrımlar yapmıyorum. İşlerimi sanat ya da zanaat diye etiketleyip bir yere koymak istemiyorum. Zanaatın çok büyük bir bilgi ve birikim taşıdığına inanıyorum. Sanat ve zanaat bence birbirinden ayrı olmak zorunda değil, el ele de yürüyebilirler.

Tezgâhla ilişkim çoğu zaman deneysel. Bir yandan dokumanın geçmişini, geleneklerini ve tekniklerini öğrenmeye çok meraklıyım, diğer yandan bunları kendi yöntemlerimle yeniden keşfetmeyi seviyorum. Beni en çok heyecanlandıran şeylerden biri, iki boyutlu bir yüzey oluşturan atkı ve çözgüyle üç boyutlu işler yapabilmek. Malzemelerle farklı dokular, hacimler ve hareketler yaratmak.

İşlerim bu yüzden heykel, dokuma ve çizim arasında biraz flört ediyor diyebilirim. Özellikle endüstriyel halatları kullandığım işlerde, onları tezgâha sarıp dokumanın içine dahil ediyorum. Halatlar da işin içinde kendi çizgilerini oluşturuyor. Bazen bir iplik çizgiye, bir çizgi hacme, bir yüzey de heykele dönüşüyor.

Kendimi bu ayrımın bir tarafında konumlandırmıyorum. Benim için önemli olan, geçmişten gelen bu bilgiyi öğrenmek, özümsemek ve onunla kendi dilimi oluşturmak. Gelenekten beslenirken bir yandan da onunla yeni şeyler keşfetmek istiyorum.