“Futbol, Düşüncenin Başlangıç Noktası Varmak İstediğim Yer İnsanın Kendisi”

Gazeteci, yazar, spor yorumcusu Burcu Kapu, geçtiğimiz aylarda Ayrıntı Yayınları’nın “Mini Kitaplar” serisinde okurla buluşan kitabı Futbol: İnsanın Kendiyle Maçı ile bu sporun insan hayatında, duygularında nasıl izler bıraktığını gözler önüne seriyor. Futbolun hayatla benzerliğini işaret ederek bu spora dair yeniden düşünmeye alan açıyor. Hiç ilgisi olmayanların dahi bir şeyler bildiği, anısının olduğu futbolu hayatla denk tutarken tarihle, toplumla, kültürle şekillenişinden bahsediyor. Daha önce kadınlar için Hiç Pas Vermiyorsun’u kaleme alan Kapu, bu kez herkes için anlatıyor Futbol’u.

Bir futbol maçı, bence herkes için aynı anda başlayıp bitmiyor. Öne geçen takım için dakikalar ağırlaşıyor, gerideki takım için hızlanıyor. Tribünde son düdüğü bekleyenle, o düdükle birlikte bütün umutlarını kaybedecek olanın yaşadığı zaman aynı değil. Futbol, biraz da bu yüzden hayatın kendisine bu kadar benziyor: Zamanı ölçebiliyoruz ama nasıl yaşadığımızı ölçemiyoruz.

Üstelik bir maçın süresiyle ömrü de birbirinden çok farklı. Bazı maçları birkaç gün sonra unutuyoruz, bazılarını yıllar sonra bile bütün ayrıntılarıyla hatırlıyoruz. Nerede oturduğumuzu, yanımızdaki kişinin ne söylediğini, gol olduğunda kime sarıldığımızı… Çünkü hafızamız skoru değil, o skorun hayatımızda neye karşılık geldiğini saklıyor.

Bu yüzden bir maçın ne zaman başladığına ve bittiğine karar vermek o kadar kolay değil. Belki maç, sonucu öğrenmek için televizyonu açtığımızda başlıyor; belki de çocukluğumuzdan kalan eski bir maçla. Bitişi ise bazen son düdük, bazen ertesi günkü açıklamalar, bazen de yıllar sonra hâlâ tartışılan bir pozisyon. Futbol doksan dakikalık bir oyun olabilir ama insanın hayatında kapladığı zamanın bir kronometresi yok.

Futbolla ilgili ilk hatırlarımda tabii ki taraftarlık duygusu var. Babamın tuttuğumuz takım kazanınca coşkusu, bende bıraktığı aile mirası düşüncesi, kız çocuğu-baba hayranlığı ilişkisi, diğer yandan o yıllarda Kadıköy’de herkesin Fenerbahçeli olması, sınıftaki nadir Galatasaraylılardan olup direniş mücadelesi de var. Futbolla ilişkimi tek bir maç ya da tek bir an üzerinden anlatmakta zorlanırım. Çünkü futbol benim için zaman içinde anlamı değişen, hayatımın farklı dönemlerinde farklı şekilde izlediğim, yaşadığım bir alan oldu. Önce herkes gibi taraftar, sonra profesyonel olarak bu sporun bir tarafında çalışan biri oldum. Ardından oyun olarak görünen şeyin arkasında daha büyük bir dünya olduğunu fark ettim. Futbolun başka hiçbir şeyde olmayan öyle muazzam bir gücü var ki, dünyadaki bütün sınırları 90 dakikalığına silebilir.

Hatta futbolun psikoloji, sosyoloji, ekonomi ve siyasetle ilişkisini araştırdıkça aslında insanı da anlayabiliyorsunuz. Bugün futbolla ilişkimi bir sevgi ilişkisinden çok, bitmeyen bir merak olarak tanımlayabilirim. Sevgi bazen insanın gözünü kör edebilir ama merak, insanı yeniden bakmaya zorlar. Bence yazarlık açısından asıl verimli olan da bu.

Hiç Pas Vermiyorsun ile futbola mesafeli duran insanların oyunun içine daha rahat girebilmesini istiyordum. Futbolun dilini, kurallarını ve kültürünü anlaşılır kılmak, bir maçı izlerken kendini yabancı hissedenlere alan açmak önemliydi. Fakat bir noktadan sonra şunu fark ediyorsunuz: Futbolu anlamak için yalnızca futbol bilmek yetmiyor; insanı, toplumu, iktidarı, parayı, aidiyeti ve duyguları da anlamak gerekiyor. Çünkü futbol, bütün bunların küçük bir alanda ve son derece görünür biçimde karşı karşıya geldiği bir oyun. Üstelik bunları bazen çok ciddi, bazen de son derece komik bir biçimde yapıyor.

Futbol: İnsanın Kendiyle Maçı fikri biraz buradan doğdu. Bu oyunu anlatırken aslında kendimizi anlattığımızı düşünüyorum. Neden kazanmak istiyoruz? Kaybettiğimizde neden başkasını suçluyoruz? Neden bir forma, hiç tanımadığımız insanlarla aramızda güçlü bir bağ kurabiliyor? Neden adaleti savunurken kendi takımımızın lehine verilen tartışmalı kararı görmezden gelebiliyoruz?

Bunlar yalnızca futbol soruları değil. Hayatın içinde de aynı çelişkilerle karşılaşıyoruz. Futbolu bu yüzden bir metafor olarak değil, insanı gözlemleyebildiğimiz canlı bir laboratuvar olarak görüyorum. Bu kitabı bu şekilde yazmak istememdeki sebep, futbolun bildiğim bir alan olmasının ötesinde, hâlâ düşünmeye devam ettiğim bir alan olmasıydı. Futbol hakkında bir şeyler anlatmak değil, futbolun içinden hareketle hayata dair yeni sorular sormak istedim.

Kesinlikle. Futbolun tarihini, kurallarını, ekonomisini ve kültürünü bilmek elbette önemli. Ama bildiklerimizi yeniden düşünmediğimiz sürece bilgi, bazen yalnızca biriktirdiğimiz şey olarak kalıyor. Ben bu kitapta bilgiden çok, bilginin açtığı düşünce alanıyla ilgileniyorum.

Bir futbol maçını izlerken hepimiz farklı şeyler görüyoruz. Birimiz taktiksel bir hataya, diğerimiz hakem kararına, bir başkası tribünün refleksine odaklanıyor. Ben de zaman zaman kendime şunu sordum: Beni bu kadar etkileyen şey tam olarak ne? Yazarken futbolun gündelik hayatla kurduğu bağlar beni sık sık başka yerlere götürdü. Bir takımın formasını giymenin aidiyetle, transferin ayrılıkla, yedek kulübesinde beklemenin görünmez olmakla, son dakikada gelen golün umutla ilişkisini düşündüm. Hayatta da bazen kırmızı kart görüyoruz, bazen ofsayta düşüyoruz, bazen oyunun dışında kaldığımızı hissediyoruz. Bazen de bütün ihtimaller aleyhimize görünürken uzatmalarda bir şans daha doğuyor. Bu yüzden kitabı yazarken bildiğimi göstermekten çok, bildiğimi sandığım şeylere yeniden bakmaya çalıştım.

İlla bir bölüm seçmem gerekirse, “Sevginin Karanlık Yüzü” diyebilirim. Çünkü futbolun en masum duygularımızdan biri gibi görünen sevgiyle nasıl karmaşık bir ilişki kurduğunu düşünmek çarpıcı geliyor. Bir takımı sevmek bize aidiyet, dayanışma ve ortak bir hafıza sunabiliyor. Birbirini hiç tanımayan insanlar aynı golle sevinebiliyor, aynı yenilgiyle üzülüyor. Fakat sevgi, sahiplenmeye ve dışlamaya dönüştüğünde başka bir yüzünü de gösteriyor. Kendi takımımızı sevmekle rakibimizden nefret etmek arasındaki mesafenin ne kadar kolay kapanabildiğini görüyoruz. Sevgi, kendi tarafımızın yanlışlarını görmemek için bir mazerete dönüşebiliyor.

Bu bölümde düşünmekten en çok keyif aldığım şey, futbolun bize yalnızca başkalarıyla değil, kendi içimizle de ilgili bir şeyler söylemesiydi. Çünkü insan kendisini her zaman iyi, adil ve tutarlı biri olarak görmek istiyor. Fakat bir futbol maçında bu iddiamız çok hızlı sınanabiliyor. Adaleti savunuyoruz ama aleyhimize verilen kararı haksızlık, lehimize verilen benzer kararı futbolun cilvesi sayabiliyoruz. Bu yalnızca futbola özgü değil; siyasette, gündelik ilişkilerimizde ve toplumsal aidiyetlerimizde de karşımıza çıkıyor.

Bölümün sonunda benim için önemli olan, futbol sevgisini sorgulamak ya da küçümsemek değildi. Tam tersine, sevginin bizi ne zaman bir araya getirdiğini ne zaman başkalarına karşı körleştirdiğini anlamaya çalışmaktı. Çünkü aslında konu futbol değil, insan.

Bu kez okurun cinsiyetinden ya da futbol bilgisi seviyesinden hareket etmedim. Futbolu çok iyi bilen biri de bu kitabı okuyabilir, hayatında bir maçın tamamını izlememiş biri de. Çünkü amacım okuyucuya futbol öğretmekten ziyade, bildiğimiz bir oyun üzerinden insanı anlayabileceğimizi göstermekti.

Futbolun taktiklerini, transferlerini ve istatistiklerini bilen birinin de taraftarlık psikolojisi, aidiyet ya da yenilgi üzerine düşünmeye ihtiyacı olabilir. Futbolla hiç ilgilenmeyen biri de aslında bu oyunun içinde kendisinden bir şeyler bulabilir. Kitapta futbol, düşüncenin başlangıç noktası; varmak istediğim yer ise insanın kendisi.

Okurlardan gelen yorumlarda futbolun gündelik hayatla kurduğu ilişkiyi fark etmelerinin beni sevindirdiğini söyleyebilirim. Kitabın futbolu sevenlere başka bir düşünme alanı açmasını, sevmeyenlere ise bu oyuna dair önyargılarını yeniden değerlendirme fırsatı vermesinden mutluyum. Okurun kitabı bitirdiğinde futbola daha çok ilgi duyması tabii güzel olur. Ama kendi hayatına, ilişkilerine ya da topluma başka bir gözle bakmaya başlaması da benim için aynı derecede kıymetli.

İkisi de. Kadınlar futbol medyasında, yorumculukta, yönetimde ve tribünlerde daha fazla yer bulsalar da kendilerini kabul ettirmek için zaman zaman mevcut erkeklik kodlarına uyum sağlamak zorunda kalabiliyorlar. Futbolun erkeklerle özdeşleştirilmesi yalnızca erkeklerin sayıca fazla olmasıyla açıklanamaz. Uzun yıllar boyunca bilgi, otorite ve aidiyetin kime ait olduğuna dair bir kültür oluşmuş durumda. Bir erkek futbol hakkında konuştuğunda bilgili olduğu varsayılabilirken bir kadının aynı bilgiyi kanıtlaması bekleniyor. Erkekler oyuna katılırken kabul edildiklerini varsayabiliyor; kadınlar ise önce orada bulunmaya hakları olduğunu göstermek zorunda kalabiliyor.

Kadınların mevcut futbol diline uyum sağladığı örnekler mevcut. Bazen sertlik, alaycılık ya da eril bir üslup, ciddiye alınmanın koşuluymuş gibi sunulabiliyor. Oysa bir kadın futbol hakkında konuşurken illa ki erkeklerden farklı bir dil kullanmak zorunda olmadığı gibi, kabul görmek için erkeklerin dilini taklit etmek zorunda da değil.

Dönüşüm, yalnızca kadınların futbol dünyasına girmesiyle tamamlanmayacak. Kadınların orada nasıl konuşabildiği, hangi pozisyonlara gelebildiği, hata yapma ve öğrenme hakkına sahip olup olmadığı da önemli. Bir kadın yorumcunun yanıldığı zaman bütün kadınların bilgisizliğine kanıt gösterilmesiyle, bir erkek yorumcunun bireysel hatasının kendisine ait kabul edilmesi arasındaki fark ortadan kalkmadıkça eşitlikten söz etmek zor.

Ben futbolun bu açıdan önemli bir sınav alanı olduğunu düşünüyorum. Çünkü futbol, toplumun cinsiyetle ilgili kabullerini çok görünür hâle getiriyor. Kadınların varlığı bu kültürü dönüştürüyor ama dönüşümün gerçekleşmesi için yalnızca kadınların değil, futbolun kurumlarının, medyasının ve taraftarlarının da değişmesi gerekiyor.

Sanırım en önemli değişim, futbol hakkında konuşmak için önce kendimi açıklamak zorunda olmadığımı artık daha fazla hissetmem. Geçmişte bir kadının futbolla neden bu kadar ilgilendiğini ya da bu alanda neden çalışmak istediğini açıklaması beklenebiliyordu. Sanki futbol, kadınların tesadüfen uğradığı bir yerdi ve orada bulunmak için özel bir gerekçe sunmaları gerekiyordu.

Öte yandan kadınların futboldaki varlığını sürekli savunmak, tartışmanın sınırlarını da belirliyor. Bu yüzden benim için bu değişim, daha az açıklama yapmak ve daha çok soru sormak anlamına geliyor. Futbolun yalnızca erkeklere ait olmadığını kanıtlamaya çalışmak yerine, futbol kültürünün neden belirli bir cinsiyetin etrafında şekillendiğini sorgulamak daha anlamlı. Çünkü sorun kadınların futbola ne kadar uygun olduğu değil; futbolun kimleri kendiliğinden içeride, kimleri ise dışarıda kabul ettiği.

Bir de yıllar içinde futbolun kendisini idealize etmemeyi öğrendim. Futbolu seviyor olmak, onun bütün alışkanlıklarını savunmayı gerektirmiyor. Tam tersine, bir şeyi sevdiğimizde onun sorunlarını daha iyi görebilmeliyiz. Ben bugün futbolu hem sevdiğim hem de eleştirebildiğim için daha rahat konuştuğumu düşünüyorum.

Türkiye’nin son dönemde her alanda yaşadığı konu aslında, liyakat ve insan kalitesi; yani eğitime çıkıyor bir ucu. Kitabın her bölümü aslında futbolun bir sorununu da ele alıyor. Eleştiri kültürü ve linç, yönetim anlayışı, tribün dili, adalet kavramı…

Yapısal çok fazla sorun var. Adaletinden emin olmadığınız bir oyun iflas etmiş demektir, Türkiye’de hakemlik sistemi ve futbol son dönemde bununla yüzleşti. Mevkisini hak etmediğini düşündüğünüz yönetimler sürekli hatalı kararlar almaya mahkumdur. Türkiye’de futbol uzun zamandır bu gerçekle de yaşıyor. Kurallar güçlüleri korumak için değişebiliyor, esneyebiliyor. Kulüplerin ekonomik yapıları, borçları, sürdürülebilir bir gelecek yaratmaktan çok, günü kurtarmaya yönelik yaklaşımları korkutucu bir şekilde desteklenebiliyor. Çünkü bir noktada taraftarın da tek derdi, sene sonu şampiyon olmak.

Her başarısızlığın ardından yeni bir teknik direktör getirmek ya da yeni transferler yapmak, uzun vadeli bir futbol aklı oluşturmanın yerini tutmuyor. Bir kulübün birkaç aylık hedefleriyle beş yıllık planları arasında bağ kurulmadığında, her sezon yeniden başlamak zorunda kalıyoruz. Teknik direktörlerin, sportif yapılanmaların ve altyapı politikalarının kişilere göre sürekli değişmediği; başarının yalnızca kupa sayısıyla değil, oyunun niteliği ve ekonomik sürdürülebilirlikle de ölçüldüğü bir sisteme ihtiyacımız var. Futbolun gelişmesi için daha fazla para harcamaktan önce, mevcut kaynakları nasıl kullandığımızı ve hangi futbol aklını oluşturmak istediğimizi konuşmalıyız.

Galiba çocuklar için isterim. Futbol çoğunlukla aileden kalan bir miras. Ama bu mirası olduğu gibi gelecek kuşaklara taşımıyoruz. İçinde yaşadıkça ona kendi tecrübelerimizi, kendi hikayelerimizi ekliyoruz. Çocukların hikâyelerine pencere açmak, içeri sızmak, onların deneyimlerinde yer almak isterdim.